میکروبیوم روده در حیوانات خانگی
نقش کلیدی فلور میکروبی روده در سلامت، ایمنی و رفتار سگ و گربه
در سال‌های اخیر، توجه علم دامپزشکی از تمرکز صرف بر اندام‌ها و بیماری‌های مشخص، به بررسی سیستم‌های پیچیده‌تری مانند میکروبیوم روده معطوف شده است. میکروبیوم روده مجموعه‌ای از میلیاردها میکروارگانیسم شامل باکتری‌ها، ویروس‌ها، قارچ‌ها و آرکی‌هاست که به‌طور طبیعی در دستگاه گوارش حیوانات زندگی می‌کنند. این جامعه میکروبی نه‌تنها در هضم غذا نقش دارد، بلکه تأثیر مستقیمی بر سیستم ایمنی، متابولیسم، سلامت پوست و حتی رفتار حیوانات خانگی ایفا می‌کند.
امروزه میکروبیوم روده به‌عنوان یکی از ارکان اصلی سلامت عمومی سگ و گربه شناخته می‌شود و اختلال در تعادل آن می‌تواند زمینه‌ساز بسیاری از بیماری‌های مزمن و پنهان باشد.
میکروبیوم روده چیست؟
میکروبیوم روده به جمعیت میکروارگانیسم‌هایی گفته می‌شود که در بخش‌های مختلف دستگاه گوارش، به‌ویژه روده بزرگ، ساکن هستند. این میکروارگانیسم‌ها در یک تعادل پویا با بدن میزبان زندگی می‌کنند و رابطه‌ای همزیستانه دارند؛ به این معنا که هم برای حیوان و هم برای میکروب‌ها مفید هستند.
در شرایط طبیعی، میکروبیوم سالم:
•به تجزیه و جذب مواد غذایی کمک می‌کند
•ویتامین‌هایی مانند ویتامین K و برخی ویتامین‌های گروه B تولید می‌کند
•مانع رشد باکتری‌های بیماری‌زا می‌شود
•سیستم ایمنی روده را تنظیم می‌کند
نقش میکروبیوم روده در هضم و متابولیسم
یکی از مهم‌ترین وظایف میکروبیوم روده، مشارکت در هضم مواد غذایی است که آنزیم‌های بدن حیوان قادر به تجزیه کامل آن‌ها نیستند. این فرآیند منجر به تولید اسیدهای چرب زنجیره کوتاه (SCFAs) می‌شود که نقش مهمی در سلامت سلول‌های روده، تنظیم التهاب و تأمین انرژی دارند.
اختلال در ترکیب میکروبی روده می‌تواند باعث:
•اسهال یا یبوست مزمن
•نفخ و سوءهاضمه
•کاهش جذب مواد مغذی
•کاهش وزن یا چاقی غیرطبیعی
ارتباط میکروبیوم روده و سیستم ایمنی
حدود ۷۰ درصد سلول‌های سیستم ایمنی بدن در ارتباط مستقیم با دستگاه گوارش قرار دارند. میکروبیوم سالم نقش حیاتی در آموزش و تنظیم سیستم ایمنی ایفا می‌کند و به بدن کمک می‌کند بین عوامل بی‌ضرر و عوامل بیماری‌زا تمایز قائل شود.
عدم تعادل میکروبی (Dysbiosis) می‌تواند منجر به:
•افزایش حساسیت‌های غذایی
•بیماری‌های التهابی روده
•ضعف سیستم ایمنی
•افزایش بروز عفونت‌های مکرر
در سگ‌ها و گربه‌هایی که به‌طور مکرر بیمار می‌شوند، بررسی وضعیت میکروبیوم روده اهمیت ویژه‌ای دارد.
محور روده–مغز: تأثیر میکروبیوم بر رفتار و سلامت روان
یکی از یافته‌های مهم علم جدید، وجود ارتباط دوطرفه بین روده و مغز است که به آن محور روده–مغز (Gut–Brain Axis) گفته می‌شود. میکروبیوم روده از طریق تولید نوروترانسمیترها، اسیدهای چرب و تأثیر بر هورمون‌های استرس، می‌تواند بر رفتار حیوانات تأثیر بگذارد.
اختلال در میکروبیوم روده ممکن است با علائمی مانند:
•اضطراب
•بی‌قراری
•رفتارهای وسواسی
•کاهش تحمل استرس
در حیوانات خانگی همراه باشد. به همین دلیل، امروزه در درمان برخی اختلالات رفتاری، توجه به سلامت روده اهمیت فزاینده‌ای پیدا کرده است.
عوامل مؤثر بر سلامت میکروبیوم روده
عوامل متعددی می‌توانند تعادل میکروبی روده را در حیوانات خانگی برهم بزنند، از جمله:
▪ تغذیه نامناسب
رژیم‌های غذایی بی‌کیفیت، تغییرات ناگهانی غذا یا استفاده طولانی‌مدت از غذاهای نامتعادل می‌توانند ترکیب میکروبی روده را تغییر دهند.
▪ مصرف بی‌رویه آنتی‌بیوتیک‌ها
آنتی‌بیوتیک‌ها علاوه بر باکتری‌های بیماری‌زا، باکتری‌های مفید روده را نیز از بین می‌برند و در صورت مصرف نادرست، باعث دیسبیوز مزمن می‌شوند.
▪ استرس مزمن
تغییر محیط، تنهایی طولانی‌مدت، سر و صدا یا تغییر برنامه زندگی می‌تواند به‌طور مستقیم بر میکروبیوم روده اثر بگذارد.
▪ بیماری‌های زمینه‌ای
بیماری‌های گوارشی، هورمونی یا متابولیک نیز می‌توانند سلامت فلور روده را تحت تأثیر قرار دهند.
نقش پروبیوتیک‌ها و پری‌بیوتیک‌ها
پروبیوتیک‌ها میکروارگانیسم‌های زنده مفیدی هستند که در صورت مصرف صحیح، می‌توانند به بازسازی تعادل میکروبی روده کمک کنند. پری‌بیوتیک‌ها نیز مواد غذایی خاصی هستند که به تغذیه باکتری‌های مفید کمک می‌کنند.
با این حال، مصرف خودسرانه مکمل‌های پروبیوتیکی بدون نظر دامپزشک توصیه نمی‌شود، زیرا:
•همه پروبیوتیک‌ها برای همه حیوانات مناسب نیستند
•دوز و مدت مصرف اهمیت زیادی دارد
•در برخی بیماری‌ها ممکن است مصرف نادرست اثر معکوس داشته باشد
چه زمانی باید به دامپزشک مراجعه کرد؟
در صورت مشاهده علائم زیر، بررسی سلامت روده و میکروبیوم حیوان خانگی ضروری است:
•اسهال یا یبوست طولانی‌مدت
•استفراغ‌های مکرر
•کاهش اشتها یا وزن
•مشکلات پوستی مزمن
•ضعف سیستم ایمنی یا بیماری‌های مکرر
•تغییرات رفتاری بدون علت مشخص
دامپزشک با بررسی بالینی، آزمایش‌های لازم و تنظیم رژیم غذایی مناسب، می‌تواند به بازگرداندن تعادل میکروبی کمک کند.
جمع‌بندی
میکروبیوم روده یکی از ارکان اساسی سلامت حیوانات خانگی است که تأثیر آن فراتر از دستگاه گوارش بوده و سیستم ایمنی، رفتار، متابولیسم و کیفیت زندگی سگ و گربه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. توجه به تغذیه مناسب، مصرف آگاهانه داروها و مراجعه منظم به دامپزشک، نقش کلیدی در حفظ تعادل این سیستم پیچیده دارد.
افزایش آگاهی صاحبان حیوانات خانگی درباره میکروبیوم روده، گامی مهم در جهت پیشگیری از بیماری‌ها و ارتقای سلامت طولانی‌مدت حیوانات است.

دکتر مژده فهری-کلینیک دامپزشکی آدورینا