غدد پاراتیروئید چهار عدد غده کوچک در پشت تیروئید هستند که درست مانند یک ترموستات عمل می‌کنند. وظیفه‌ی اصلی آن‌ها تنظیم دقیق سطح کلسیم در خون و استخوان‌هاست. اما گاهی اوقات این ترموستات‌ها دچار اختلال می‌شوند و بیش از حد کار می‌کنند. وضعیتی که ما دامپزشکان به آن هایپرپاراتیروئیدیسم می‌گوییم. غدد پاراتیروئید با وجود آن‌که تنها به اندازه‌ی یک دانه‌ی برنج هستند، یکی از حیاتی‌ترین سیستم‌های کنترلی بدن ما و حیوانات را به عهده دارند. کلسیم نه تنها برای استحکام استخوان‌ها، بلکه برای عملکرد صحیح قلب، اعصاب و عضلات ضروری‌ست.
وقتی این غدد بیش از حد فعالیت کنند، پدیده‌ای به نام هایپرپاراتیروئیدیسم یا Hyperparathyroidism رخ می‌دهد؛ اما آیا می‌دانستید این بیماری دو ماهیت کاملا متفاوت دارد؟
در طب داخلی دامپزشکی، اختلالات غدد درون‌ریز نقش تعیین‌کننده‌ای در سلامت کلی بدن حیوان دارند. هایپرپاراتیروئیدیسم یک اختلال متابولیک است که با ترشح بیش از حد هورمون پاراتیروئید (PTH) مشخص می‌شود.این هورمون، تنظیم‌کننده‌ی اصلی سطح هم‌ایستایی (Homeostasis)  کلسیم و فسفر در خون است. تشخیص دقیق تفاوت بین نوع اولیه (Primary) و ثانویه (Secondary) در حیوانات، نه تنها برای مدیریت درمانی، بلکه برای جلوگیری از تخریب‌های جبران ناپذیر استخوان و کلیه حیوان حیاتی است.

۱.مکانیسم عمل PTH در فیزیولوژی حیوان:
برای درک پاتولوژی یا سیر بیماری‌زایی، ابتدا باید نقش هورمون پاراتیروئید را در سیستم‌های هدف بررسی کنیم. هورمون PTH از سه طریق اصلی سطح کلسیم خون را بالا می‌برد:

  • تخریب استخوان (Bone Resorption): تحریک سلول‌های استئوکلاست (Osteoclasts) که باعث آزادسازی کلسیم و فسفر از ماتریکس استخوانی به خون می‌شود.
  • بازجذب کلیوی (Renal Reabsorption): افزایش بازجذب کلسیم در لوله‌های کلیوی و در مقابل، افزایش دفع فسفر (Phosphaturia).
  • فعال‌سازی ویتامین D: تحریک آنزیم ۱-آلفا هیالکتاز در کلیه برای تبدیل کلسیم در هیدروکسی ویتامین D به فذم فعال آن یعنی کلسیتریول (Calcitriol)؛ که باعث افزایش جذب کلسیم از طریق روده می‌شود.

۲. هایپرپاراتیروئیدیسم اولیه (Primary Hyperparathyroidism):
در این حالت؛ اختلال، ریشه در خود بافت غده‌ی پاراتیروئید دارد. در اینجا مکانیسم بازخورد منفی (Negative Feedback) بین کلسیم خون و غده از کار می‌افتد.
۲-۱: پاتولوژی و علل:

آدنوما یا هایپرپلازی: وجود تومورهای خوش‌خیم یا بزرگ شدن بافت غده باعث ترشح مداوم PTH می‌شود، حتی زمانی که سطح کلسیم خون در حالت هایپر کلسمی قرار دارد.
مکانیسم: غده‌ی پاراتیروئید دیگر به سطح بالای کلسیم حساس نیست و تولید PTH متوقف نمی‌شود.
یافته‌های کلینیکی و آزمایشگاهی:
- هایپرکلسمی (hypercalcemia): ویژگی اصلی این نوع است.

-هایپوفسفاتمی (Hypophosphatemia): بدلیل افزایش دفع فسفر از ادرار توسط PTH.

-تغییرات استخوانی: در موارد مزمن، شاهد تحلیل استخوان (Bone Resorption) و کاهش تراکم استخوانی هستیم که می‌تواند منجر به شکستگی‌های پاتولوژیک گردد.

-علائم بالینی: پرنوشی/پرادراری (PU/PD)، سنگ کلیه (Nephrolithiasis)، تهوع، بی اشتهایی و در موارد شدید، علائم عصبی ناشی از هایپرکلسمی.

۳. هایپرپاراتیروئیدیسم ثانویه (Secondary Hyperparathyroidism):

این فرم از بیماری یک نوع واکنش جبرانی (Compensatory Response) است. در این حالت، غدد تیروئید سالم هستند اما در پاسخ به یک کمبود یا اختلال در سیستم‌های دیگر، بیش از حد فعالیت می‌کنند. 

پاتولوژی و علل اصلی در دامپزشکی:
در دامپزشکی این نوع بسیار شایع‌تر است و دو مسیر اصلی دارد:

الف) بیماری کلیوی مزمن (CKD): این شایع‌ترین فرم در سگ‌ها و گربه‌هاست. در CKD، کلیه توانایی دفع فسفر را ندارد (Hyperphosphatemia) و همچنین توانایی فعالسازی ویتامین D را نیز از دست می‌دهد. افزایش فسفر و کاهش کلسیتریول، هردو مستقیما غدد پاراتیروئید را تحریم می‌کنند.
ب) کمبود ویتامین D یا اختلال در متابولیسم آن: که منجر به کاهش جذب کلسیم از روده و در نتیجه کاهش کلسیم خون (Hypocalcemia) می‌شود.

یافته‌های کلینیکی و آزمایشگاهی:

-هایپوکلسمی یا کلسیم در محدوده‌ی پایین‌تر از نرمال: برخلاف نوع اولیه، کلسیم در اینجا پایین است.

-هایپرفسفاتمی(Hyperphosphatemia) : بویژه در موارد مرتبط با بیماری‌های کلیوی.

-افزایش شدید PTH: به عنوان تلاش بدن برای جبران کمبود کلسیم.

-علائم بالینی: علائم ناشی از نارسایی کلیه (PU/PD)، کاهش وزن، و تغییرات استخوانی ناشی از استئومالسی (Osteomalacia) یا ریکتز (Rickets) در حیوانات جوان.

٤. رویکرد تشخیصی در کلینیک دامپزشکی:

برای رسیدن به تشخیص نهایی می‌بایستی از پنل‌های زیر بهره جست:

  • Biochemistry Profile: سنجش دقیق کلسیم (Total and Ionized)، فسفر، گلوکز و آنزیم‌های کلیوی (BUN and Creatinine).
  • Urine Analysis: بررسی نسبت کلسیم به کراتینین در ادرار و بررسی حضور سنگ‌های کلسیمی.
  • Diagnostic Imaging: استفاده از رادیولوژی و سونوگرافی به ترتیب جهت مشاهده‌ی تغییرات استخوانی، شکستگی‌ها، سنگ‌های کلیوی و بررسی ساختار کلیه ها و احتمال وجود تومور در ناحیه‌ی گردن (در موارد نادر).

نتیجه گیری:

تشخیص افتراقی بین هایپرپاراتیروئیدیسم اولیه و ثانویه در علم دامپزشکی، مرز بین درمان یک تومور خوش‌خیم و مدیریت یک بیماری مزمن کلیوی است. در حالیکه در نوع اولیه تمرکز بر کاهش سطح کلسیم و احتمالا جراحی غده است، در نوع ثانویه مدیریت باید بر کنترل سطح فسفر، تامین ویتامین D فعال و مدیریت بیماری زمینه‌ای مانند CKD متمرکز باشد.

دکتر کامیار کلهری
دامپزشک کلینیک آدورینا