از زمانی که پذیرش پت در میان خانواده‌ها رواج پیدا کرده و حیوانات خانگی توانسته‌اند جایگاه خوبی را در میان انسان‌ها به دست بیاورند، طب داخلی و علوم جراحی دامپزشکی مختص به آن‌ها نیز به همین سرعت پیشرفت کرده است که همین امر سبب طول عمر بخشیدن به آن‌ها و بیشتر لذت بردن از حضور آن‌ها در خانواده‌ها شده است. آن‌ها نیز همانند ما انسان‌ها درگیر معضلات، عوارض و مشکلاتی می شوند که همچون ما، برای رفع و رجوع کردن آن مشکل، ملزم به انجام جراحی می شویم.
دامنه‌ی تنوع عمل‌های جراحی در دنیای حیوانات خانگی به همان اندازه که در طب پزشکی گسترده شده است، در علم دامپزشکی نیز کم و بیش به همان صورت است به گونه ای که می توان آن‌ها را به عمل‌های جراحی ارتوپدی (Orthopedy)، بافت نرم (Soft tissue)، جراحی‌های کم تهاجمی (Less-Invasive) مانند لاپاراسکوپی (Laparoscopy) و غیره تقسیم بندی کرد که هرکدام از این کلاسه‌ها زیرشاخه‌ها و دنیای منحصر بفرد خود را دارند.
یکی از جدیدترین طبقه بندی‌هایی که اخیرا خیلی باب شده، جراحی‌های زیبایی یا پلاستی (Cosmetic or Plasty Surgery) می باشد.
بطور کلی طبق پروتکل‌هایی که جامعه جهانی حیوانات خانگی و رفرنس‌های جهانی جراحی حیوانات خانگی در مورد این اعمال زیبایی ارائه داده اند، با وجود اینکه لفظ "زیبایی یا پلاستی" به این اعمال اطلاق می شود، اما زمانی کاربرد دارند که بخش یا ارگان مورد نظر تحت تاثیر آسیب – چه بر اثر مشکلات داخلی چه آسیب خارجی – قرار گرفته شده باشد مانند تومورها و ضایعه‌های بافتی یا آسیب بر اثر درگیری فیزیکی؛ بدیل دلیل که این اعمال صرف حفظ زیبایی ارگان آسیب دیده، می تواند برای حیوان بسیار دردناک باشد و هم اینکه به لحاظ اخلاقی و اصول حیوان دوستی جایز نمی‌باشد.
عمل‌های جراحی پلاستی در طب حیوانات خانگی در چند بخش مهم در بدن این گونه‌ها انجام پذیر است که مهمترین آن‌ها شامل موارد ذیل است:

  • عمل‌های جراحی روی پوست
  • عمل‌های جراحی روی گوش
  • عمل‌های جراحی روی دم
  • عمل‌های جراحی روی حنجره
  • عمل جراحی قطع بند آخر انگشت در گربه

عمل های زیبایی روی پوست که زمانی حتی در کشورهای اروپایی روی برخی نژاد‌های بخصوص مانند شارپی که پوستی حوله‌ای و بسیار پرچین و چروک دارد بصورتی که حتی چشمهایشان به سختی مشخص است، به درخواست سرپرست پت انجام می‌پذیرفت؛ اکنون صرفا در برخی نژادها در مرحله‌ای به انجام می‌رسد که پوست حیوان در درگیری‌ها یا دعوا یا آسیب توسط جسم خارجی مانند گیر کردن به سیم خاردار یا امثال آن‌ها، دچار پارگی، دریدگی، کنده شدگی یا موارد مشابه آن شده باشد که صرفا جهت حفظ نمای ظاهری پوست به بخشیدن جلوه‌ی بصری بهتر به بدن حیوان خانگی می باشد.
لازم به ذکر است که انواعی از بیماری‌ها یا عوارض در مبحث پوست در طب داخلی حیوانات خانگی وجود دارند که رفع آن‌ها مسلتزم انجام عمل جراحی زیبایی است که جنبه‌ی درمانی نیز دارند و هدف آن‌ها حفظ بافت زنده و جلوگیری از وارد شدن آسیب‌های بعدی است مانند:

  • Entropion یا افتادگی لبه‌ی پلک که در این حالت طی تکنیک‌های خاصی لبه ی افتاده‌ی پلک اصلاح می‌گردد و پوست اضافی برداشت می‌شود که هدف آن جلوگیری از خشک شدن چشم و ایجاد کراتوکانژکتیویت (Keratoconjunctivitis Sika) می‌باشد و خاص نژادهایی است که ناحیه صورت آن‌ها بنا به خصوصیت نژادی پوست بیشتری دارد مانند گریت دین، پشدر و امثال آن‌ها.
  • Ectropion یا تو رفتگی لبه‌ی پلککه در این حالت پوست ناحیه پلک به داخل برمی‌گردد و بدلیل تماس مکرر و مدام مژه‌ها با سطح قرنیه‌ی چشم؛ باعث ایجاد زخم قرنیه (Corneal Ulcer)  و مشکلات متعاقب بعدی می‌شود که در نهایت کم بینایی را سبب خواهد شد که در این مورد با تکنیک‌های خاصی لبه‌ پلک به بیرون هدایت می‌شود که حیوان بتواند بینایی خود را داشته باشد.

عمل‌‌های زیبایی روی گوش پروتکلی مشابه به عمل‌های زیبایی روی پوست دارند بدین صورت که در زمانی ملزم به استفاده از این عمل‌ها و روش‌های جراحی مختص به آن هستیم که ناحیه‌ی گوش و ساختارهای آن دچار آسیب دیدگی شده باشند همانند موارد مشابهی که در بخش جراحی‌های زیبایی مربوط به پوست ذکر شد که شایع‌ترین آن‌ها آسیب دیدگی گوش بر اثر گاز گرفتگی توسط حیوانات دیگر اتفاق می‌افتد.
در مناطقی که پرورش حیوانات اهلی مانند گاو و گوسفند رواج دارد و دامداری و دامپروری شغل رایج و اصلی آن منطقه است، استفاده از سگ‌های گله نیز مانند نژادهای سرابی، قفقاز، پشدر یا پژدر، قهدریجانی و موارد مشابه آن‌ها بسیار زیاد است و بدین دلیل که گله در مراتع در معرض حمله‌ی حیوانات وحشی همچون گرگ و شغال و موارد دیگر است، سگ‌های گله نقشی کلیدی را در حفظ جان حیوانات گله و چوپان ایفا می‌کنند. اغلب چوپان‌ها نیز بخاطر اینکه در مواقع درگیری، حیوانات وحشی به ناحیه سر سگ‌های گله حمله می‌کنند با گرفتن گوش آن‌ها درد زیادی را به آن‌ها وارد می‌کنند و همین امر باعث مغلوب شدن آن‌ها می‌شود، از همان دوران تولگی خودشان به صورت سنتی با ابزاری مانند قیچی پشم‌چینی یا تیغ یا هر وسیله‌ی مشابه تیزی به توانایی برش داشته باشد، گوش سگ‌های گله را می‌برند و این امر به عقیده‌ی خودشان منجر به درنده‌خو تر شدن سگ‌هایشان می شود در حالیکه چیزی غیر از درد و عفونت و آسیب‌های روانی را باعث نمی‌شود.

اعمال جراحی روی دم هم از این قاعده مستثنی نیستند و قاعدتا باید در مواردی که ناحیه دم حیوان به هر دلیلی – چه بر اثر بیماری و عوامل داخلی چه بر اثر عوامل فیزیکی و  آسیب خارجی – تحت تاثیر قرار نگرفته باشد، مجاز به انجام هیچگونه عمل جراحی نخواهیم بود اما؛ متاسفانه دم‌بری در نژادهایی مانند سگ‌های گله (صرف در امان بودن از حمله‌ی حیوانات وحشی)، روتوایلر و دوبرمن (صرف زیبایی و نمایش) رایج است درحالیکه انجام آن ممنوع است و به دلیل اینکه دنباله‌ی طناب نخاعی تا آخرین مهره‌ دمی ادامه دارد، این عمل برای حیوان بسیار دردناک خواهد بود.

آخرین موردی که به آن می‌پردازیم، عمل جراحی برداشت حنجره یا Laryngectomy می‌باشد. در این عمل،که به نسبت عمل سخت و دشواری است، ناحیه حنجره و تارهای صوتی که مرکز تولید اصوات هستند، بصورت جزء یا کل برداشته می‌شود. تا دو دهه‌ی قبل تعداد افرادی که سگ نگهداری می‌کردند و خواهان انجام این عمل بودند بسیار زیاد بود زیرا سروصدایی‌ که حیوان از خود تولید می‌کرد، حال یا به منظور حفظ حالت دفاعی، یا نگهداری حیوان در محیط‌هایی مانند مجتمع‌های مسکونی مانند آپارتمان، یا وجود ناهنجاری‌های رفتاری؛ برای سرپرست حیوان آزاردهنده بود. اما خوشبختانه طی پیگیری‌هایی که از جامعه‌ی جهانی حمایت از حقوق حیوانات و جامعه جهانی حیوانات خانگی و بقیه سازمان‌ها به عمل آمد، خوشبختانه این عمل هم بطور کلی منسوخ اعلام شد مگر در مواردی که حیوان دچار آسیب‌های داخلی‌ای که باعث آسیب رساندن به حنجره شده باشد مانند تومورهای ناحیه حنجره یا مواردی که باعث پارگی تارهای صوتی شده باشد. ماحصل این عمل غیر اخلاقی این است که سگ دیگر به هیچ عنوان توانایی پارس کردن را نخواهد داشت و فقط پوزه‌ی حیوان به حرکت درمی‌آید. بهره‌گیری از اصول صحیح تربیتی و رفع ناهجاری‌های رفتاری در سال‌های اخیر، کاهش چشمگیر این عمل ناخوشایند را رقم زده است.
موارد فوق الذکر، موارد ممنوعه‌ای بود که در زمینه‌ی عمل‌های ممنوعه‌ی سگ‌سانان قید شد لیکن مورد مشابه هم برای گربه‌سانان هم در مورد موارد قدغن نیز وجود دارد.
برخی سرپرستان گربه‌های خانگی بدلیل اینکه عملکرد خراشیدن یا Scratch کردن گربه‌ها روی وسایل منزل همچون مبل، پرده، فرش و غیره ناخوشایند است و تمایلی به این موضوع ندارند؛ علی‌الخصوص مواقعی که هنگام انجام امور درمانی یا انجام روتین‌های روزانه، گربه آسیبی به سرپرست خود وارد نکند، و همچنین جهت جلوگیری کردن از فرار کردن گربه از منزل یا عدم توانایی بالا رفتن از سطوح یا اجسام مانند درخت و عدم توانایی داشتن در فرار، بعلاوه بدلیل نگهداری کردن تعداد بالایی گربه در محیط بسته جهت نگهداری، تکثیر و پرورش یا موارد دیگر به منظور آسیب نرساندن به هم‌نوعان خود، سرپرست تمایل به انجام عملی پیدا می‌کند که به آن عمل قطع بند آخر انگشت یا Declawing Surgery می‌گویند که در این عمل، بند آخر تمامی انگشتان دست و پا که پنجه دارند، کشیده یا به اصطلاح قطع می‌شوند و این خصوصیت خدادادی از حیوان گرفته می‌شود. این عمل، طول درمان طولانی مدت دارد و حتی در صورت عدم مراقبت کامل می‌تواند منجر به عفونت بافتی و استخوانی نیز بشود که به راحتی می‌تواند جان و سلامتی حیوان را تهدید کند؛ در  صورتی که سرپرست می‌تواند با اصطلاح و سوهان‌کشی به موقع ناخن‌ها و به خرج دادن حوصله در انجام امور روزانه و بهداشتی گربه و همچنین فراهم کردن شرایطی امن و آرام و بدور از استرس، فراهم کردن اسباب بازی یا محیطی مشابه به قلمرو طبیعی گربه‌سانان، چه بصورت مستقیم چه غیر مستقیم از این ایراد، فاصله بگیرند و حیوان نیازی به انجام این عمل پیدا نکند و زندگی زیستی طبیعی خود را داشته باشد.
سرانجام مطلب لازم به ذکر است که هدف از نگهداری حیوان خانگی، تطابق شرایط زیست محیطی و خصوصیات اخلاقی و نژادی آن‌ها با محیط زندگی ما نیست و ابتدای امر تمامی شرایط و پارامترهایی که لازمه‌ی حضور پت در کنار ما می‌باشد، باید به درستی سنجیده شود و آنگاه اقدام به به سرپرستی گرفتن و آوردن آن‌ها به محیط بسته (خانه) گردد. در غیر این صورت ترجیحا صلاح به نگهداری از آن‌ها نیست و همین امر سبب بروز بسیاری مشکلات دیگر اعم از افسردگی و دیگر مشکلات اخلاقی و رفتاری خواهد شد و چیزی جز اذیت شدن حیوان را سبب نمی‌گردد.

دکتر کامیار کلهری
دامپزشک کلینیک آدورینا